Gewone Belgen die buitengewone dingen deden

ESSEN - Historicus Dany Neudt, bekend van “Helden van het verzet”, werd eind oktober in de bibliotheek van Essen verwelkomd als gastspreker. Het onderwerp van zijn lezing: Het Belgisch verzet tijdens WO2. De bijeenkomst werd bijgewoond door veertig toehoorders, het maximum voor die avond. Na afloop vertelde Dany wat zijn persoonlijke missie was: “In 2030 kan elke Belg tenminste de naam van een (1) van zeker driehonderdduizend Belgische verzetsstrijders (m/v) noemen.”
Onze correspondent besloot de gepassioneerde spreker Dany en lezers van De Krant een steuntje in de rug te geven. Uit respect en dankbaarheid en om hen, die hun leven in de waagschaal stelden en gaven, niet te vergeten!

Getallen

Waar praten we over als het over het ondergronds verzet in België gaat? 150.000 mannen en vrouwen waren actief in het verzet; 45.000 van hen werden gearresteerd; 15.000 verzetsstrijders kwamen onder vaak gruwelijke omstandigheden om het leven. Het getal van 150.000 is het officiële getal. Deze mensen hebben na de oorlog op basis van een erkenningsaanvraag en nader onderzoek door de overheid de status van verzetsstrijder gekregen. Maar velen hebben die aanvraag niet ingediend (overleden, te bureaucratische procedure, men vertrouwde het niet). Er wordt nu uitgegaan van een aantal van 300.000-450.000 mannen en vrouwen die actief hebben deelgenomen aan verzetsactiviteiten.

Hoe het verzet groeide tussen 1940 en 1945

Als startdatum voor het Belgische verzet wordt officieel 29 mei 1940 aangehouden. Op die dag capituleerde België na 18 dagen strijd en werd het land bezet. Voor veel oudere ex-militairen, rijkswachters en politieagenten was dit de tweede vernederende Duitse bezetting na 1914-1918. Zij organiseerden zich als eerste golf in lokale verzets- en sabotagegroepen, later bekend geworden onder de naam Geheim Leger. Een tweede golf verzetsstrijders ontstond na juni 1941 toen Duitsland de Sovjet-Unie binnenviel. Arbeiders en dan met name leden van de communistische en socialistische partij in Wallonië, destijds een belangrijk industrieel centrum met zware staalindustrie en een actieve vakbeweging, steunden zo de USSR (in 1939 aanvankelijk partner door het niet-aanvalspact en de bezetting en verdeling van Polen maar vanaf 1941 de vijand van het fascistische Duitsland). Zij werden bekend onder de naam Onafhankelijkheidsfront.

In de zomer van 1942 waren de Jodenrazzia’s en de verplichte tewerkstelling van mannen en vrouwen de aanleiding voor de derde golf waarbij nog meer Belgische burgers in het verzet actief werden. Vanaf 1943 en zeker in het voorjaar van 1944 werd het veel mensen duidelijk dat de geallieerden de Duitsers verdreven uit Noord-Afrika en landingen uitvoerden in Italië. Veel verzetsstrijders zagen voor zichzelf een rol bij de voorbereiding van en ondersteuning van de invasie van West-Europa. In België ontstond door deze vierde golf verzetsmensen een verzetsnetwerk dat Joden, werkweigeraars en geallieerde piloten onderduikadressen en voedselbonnen bezorgde, officiële documenten vervalste, illegale kranten uitgaf, koeriersdiensten verrichtte, ontsnappingsroutes door België, Frankrijk en Spanje in stand hield, spioneerde en gewapend verzet leverde.

Motivatie verzetsmensen

Er zijn meerdere motieven geweest om toe te treden tot het verzet: patriottisme, democratisch gezindte, avontuur, rechtvaardigheidsdenken vanwege de verplichte tewerkstelling, solidariteit met de zwakken en verdrukten, beleefde ontberingen door werkeloosheid, te lage lonen en voedsel- en andere tekorten. Rond de bevrijdingsmaanden in 1944 traden ook opportunisten toe. Het is een misvatting dat veel groepen al tijdens de oorlogsjaren door overkoepelende organisaties werden aangestuurd. Het verzet was lokaal georganiseerd en lokaal of regionaal actief. Het verzet van spoorwegmedewerkers die transporten naar het front en naar Duitsland tegenwerkten en saboteerden had zelfs landelijk effect..

Wie werden verzetsman/vrouw? Uit alle lagen van de bevolking zijn verzetsleden voortgekomen. Denk dan aan priesters, arbeiders, huisvrouwen, militairen, artsen, bedienden, studenten, politieagenten, leraren, maar ook Congolezen!

Uit alle lagen van de bevolking zijn verzetsleden voortgekomen

Hoe rolde men in het verzet?

Vaak kwamen verzetsmensen via familie, vrienden en kennissen in contact met het verzet. Geheimhouding was cruciaal om niet verraden en gearresteerd te worden. Soms wisten zelfs familieleden binnen een gezin onderling niet dat zij in het verzet actief waren.
Spreken was gevaarlijk, zwijgen verstandig. Niet onbelangrijk als je weet dat dat een gevangen verzetsman/vrouw een maximale overlevingstijd had van maximaal negen maanden. Verzetsmensen werden opgepakt, gegijzeld, gefolterd, zonder pardon geëxecuteerd of na een (schijn)proces onthoofd, naar gevangenissen of concentratiekampen gestuurd of verdwenen “In Nacht und Nebel”. Meerdere verzetsmensen zijn in anonieme massagraven terechtgekomen en voor familie onvindbaar gebleven.

Zwijgcultuur

Na beëindiging van de oorlog in 1945 is het Belgisch verzet snel uit beeld geraakt. Deels doordat er door verzetsmensen niet meer over gesproken werd (men keek liever vooruit); deels omdat niet-verzetsmensen zich schaamden voor hun eigen passiviteit; deels omdat sommige verzetsmensen direct na de bevrijding het recht in eigen hand hadden genomen en daarbij grenzen hadden overschreden; deels omdat niet altijd goed duidelijk was wie had gecollaboreerd met de Duitse instanties en in hoeverre dat een kwaadaardige of een economische achtergrond had; deels omdat men in de dorpen en kleine steden verder moest met elkaar, deels door opgelopen trauma’s bij verzetsmensen; deels door onbegrip als zij er wel over spraken; deels doordat het verzet zonder gezamenlijke vijand geen hechte groep bleek te zijn. Anno 2024 zoeken onwetende familieleden en geïnteresseerden antwoord op vele vragen.

Beladen beeldvorming

Tussen Walen en Vlamingen ontstond al kort na de oorlog discussie over de rol van beide bevolkingsgroepen tijdens de bezetting. In Wallonië (waar het verzet al vroeg actief was) werd collaboratie binnen de eigen kring (Waalse legioen, razzia’s en moordpartijen) doodgezwegen. Als het over collaboratie ging werd er gewezen naar Vlaanderen (die hun officieren al kort na de bezetting terug zagen terwijl Waalse officieren tot 1945 in Duitsland geïnterneerd bleven). Na 1945 en met name tijdens de koude oorlog is de beeldvorming rond het Vlaamse en Waalse verzet zo beladen geraakt dat er niet of nauwelijks meer waarderend over werd gesproken. En dat die waardering voor het Waalse en Vlaamse verzet passend is, heeft Winston Churchill in zijn memoires beschreven. Hij prees hen omdat vanaf 1942, van de voor geallieerden relevante informatie uit bezet gebied, 80% afkomstig was van Belgische verzetsmensen!

Wie noem jij als je wordt gevraagd naar de naam van een Belgisch verzetspersoon? Dany Neudt noemde enkele namen: Auguste Bierwerts (geëxecuteerd), Marguerite Wuyts (overleefd), Leo Senden (verdwenen), Marcel Louette (overleefd), Andrée de Jongh, bijnaam “De kleine wervelwind” (overleefd), Marguerite Bervoets (onthoofd), Marina Chafroff (onthoofd), Andre Mandrycxs (bij Brits bombardement omgekomen), Youra Livchitz (geëxecuteerd). Wil je meer weten over hen of hun lotgenoten? Kijk dan eens op www.heldenvanhetverzet.be

Lokaal verzet door Jos Loos

In de gemeente Essen was Jos Loos actief in de verzetsbeweging “De Witte Brigade - Fidelio”. Hij had in 1940 als soldaat deelgenomen aan de Slag om de Leie en aansluitend enige tijd krijgsgevangen gezeten. De gevechtsdeelname en zijn krijgsgevangenschap tekenden en motiveerden hem. Jos Loos riskeerde destijds zijn leven want hij hielp Amerikaanse, Canadese en Britse piloten aan onderdak of bracht hen in veiligheid. Ook andere mensen bracht Jos Loos tijdens de oorlog in veiligheid. Air Chief Marshal A. Tedder ondertekende persoonlijk (namens de erkentelijke Commonwealth) de aan Jos Loos uitgereikte dankbetuiging. Vanzelfsprekend was hij niet de enige in Essen en de omringende dorpen die weerstand bood tegen de Duitse bezetter. Ook hun namen en verzetsdaden mogen niet vergeten worden!

Namen en verzetsdaden mogen niet vergeten worden!