Als het weer ineens omslaat

De zomer is in aantocht, en daarmee breekt ook de tijd aan van plotselinge regenbuien, onweer en andere weerextremen. Het KNMI waarschuwt steeds vaker voor code geel of oranje als buien heviger worden, met veel neerslag in korte tijd, hagelstenen, windstoten en zelfs wateroverlast tot gevolg. Juist de overgangsperiode tussen stabiel en onstabiel weer maakt juni en juli berucht.

De zon warmt de lucht aan de grond op, terwijl in hogere luchtlagen nog koude lucht aanwezig kan zijn. Die combinatie zorgt voor krachtige stijgbewegingen in de atmosfeer, wat de ideale voedingsbodem is voor zware onweersbuien.
Een van de gevaarlijkste – en vaak onderschatte – verschijnselen die uit zulke buien kunnen ontstaan is de valwind, ook wel downburst genoemd. In tegenstelling tot een tornado, die in spiraalvorm omhoog draait, bestaat een valwind uit een enorme luchtmassa die met grote snelheid recht omlaag stort vanuit de bui.

Deze val ontstaat wanneer koude, zware lucht bovenin de onweerswolk plots naar beneden zakt, bijvoorbeeld doordat regen en hagel onderweg deels verdampen in drogere luchtlagen. Die afkoeling maakt de lucht extra zwaar, waardoor die als een luchtkolom naar beneden valt. Bij de botsing met de grond waaiert de lucht horizontaal uit, met windsnelheden van meer dan 100 km/u. 

In Nederland zijn valwinden zeldzaam, maar niet onbekend. Een bekend voorbeeld is de gebeurtenis in Leersum op 18 juni 2021. Binnen enkele minuten werden daar honderden bomen ontworteld en raakten huizen en voertuigen beschadigd. Bewoners dachten aan een tornado, maar het KNMI bevestigde later dat het om een valwind ging. 

Valwinden treden meestal op in de zomermaanden, met name bij zware buien op warme, benauwde dagen. Hoewel ze lastig te voorspellen zijn, is alertheid bij dreigend onweer altijd verstandig. De schade die een valwind aanricht, komt vaak onverwacht – maar is allesbehalve onschuldig. Ook kleinere kernen of buitengebieden kunnen plots geraakt worden.                               

Joost Hendriks